Show Menu

Średniowiecze Cheat Sheet by

-matura     -epoki     -sredniowiecze

Koniec świata staroż­ytnego

Średni­owiecze rozpoczęło się upadkiem Cesarstwa Zachod­niego w 476 r. i zakończyło się upadkiem Cesarstwa Wschod­niego w 1453 r. Ten blisko tysiąc­letni okres był niejed­nolity. Wyróżnia się fazy: wcze­sną, dojr­załą i schy­łko­wą.
Po upadku Rzymu nastąpił chaos. Wielką rolę odegrał wówczas Kościół, który przechował część kultury świata antycznego i przeks­ztałcił ją w duchu chrześ­cij­aństwa. Filozofia, literatura i nauka epoki podpor­ząd­kowane były sprawom religii. Kościół dążył także do dominacji w sprawach polityki. Papieże decydowali o koronach, namasz­czali na cesarzy.
Kultura średni­owi­eczna była podobna w różnych państwach europe­jskich, za sprawą swojego uniw­ers­ali­zmu. Językiem kultury była łacina. Idee chrześ­cij­ańskie docierały wszędzie i kształ­towały podobne formy, a filozofia, sztuka podejm­owały te same problemy.

Literatura religijna i pieśni

Literatura rozwijała się pod opieką Kościoła, dlatego teocen­tryczna koncepcja wpłynęła na jej charakter. Powstawała najpierw w języku łacińskim, później w językach narodo­wych. Dlatego pierwsze zabytki języka polskiego pochodzą z końca XIII stulecia.
Pieśni związane były z okresami w roku liturg­icznym i świętami. Wyróżnia się: pieśni pasyjne, dotyczące wydarzeń Wielkiego Tygodnia, pieśni wielka­noc­ne, upamię­tni­ające Zmartw­ych­wstanie Zbawic­iela, kolędy o Bożym Narodzeniu oraz pieśni maryjne.

Boguro­dzica

To najstarszy znany polski utwór poetycki. Nieznany jest autor i czas powstania. Zapewne wierni śpiewali ją w czasie mszy świętej. Pieśń szybko zaczęła odgrywać rolę pierwszego hymnu narodo­wego. Wiemy, że śpiewano ją pod Grunwaldem w 1410 r. i podczas koronacji Władysława Warneń­czyka w 1434. Jan Długosz nazwał Bogur­odzicę carmen patrium, czyli pieśnią ojców.
Bogur­odzica składa się z dwóch zakońc­zonych refrenem zwrotek. Rozpoczyna ją modlitewna prośba do Matki Bożej, strofa druga jest skierowana bezpoś­rednio do Jezusa Chrystusa, aby przez wzgląd na Jana Chrzci­ciela, zapewnił ludziom dostatnie życie na ziemi, a potem wieczne przeby­wanie w raju. Można tu dostrzec hier­arc­hic­zność oraz przeko­nanie o koniec­zności pośr­edn­ictwa między Bogiem a człowi­eki­em.
Utwór ma staranną formę. Wersy zbudowane są na parale­liz­mach, niepojęte prawdy wiary wyrażają anty­tezy i para­dok­sy. Maryja jest Matką Boga i dziewicą.

Posłuc­hajcie, bracia miła...

Jest też zwany Lamentem święto­krz­yskim lub Żalami Matki Boskiej pod krzyżem. Utwór ma formę monologu Maryi Panny stojącej pod krzyżem. Pieśń składa się z kilku apostrof: do wszystkich ludzi, do Chrystusa, do anioła Gabriela i do innych matek. Taka forma nasuwa przypu­szc­zenie, że wiersz jest związany z teatrem średni­owi­ecz­nym. Należy do gatunku zwanego plan­ktem, czyli poetyckich pieśni wyraża­jących żal po zmarłych i wzywały do wspólnego przeży­wania cierpi­enia.
Jest to wiersz zdanio­wy, charak­ter­yst­yczny dla wczesnej fazy średni­owi­ecza. Podziały wersyf­ika­cyjne pokrywają się z podziałami składn­iowymi. Powoduje to niereg­ula­rności rytmiczne oraz różnice w długości poszcz­egó­lnych wersów.

Śmierć i zaświaty

Człowiek średni­owiecza był oswojony ze śmiercią. Wielkie zarazy zniecz­uliły ludzi na widoki agonii i rozkładu ciała.
Motyw śmierci pojawił się w anonimowym tekście Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią i Wielkim testam­encie Villona.
Starożytni wyobrażali sobie bożka śmierci Tanatosa jako pięknego młodzi­eńca. W średni­owieczu śmierć uosabiał rozkła­dający się trup. Popularny stał się motyw tańca śmierci. W parado­ksalny sposób czynił śmierć mniej straszną, uczył pogardy dla życia, bawił, przynosił pociechę: w świecie feudalnych porządków śmierć zrównywała wszyst­kich.

Alegorie

Średni­owi­eczna sztuka posług­iwała się symbolami. Rzeczy widzialne, zmysłowe traktowano jako znaki tego, co niewid­zialne. Symbol­iczny motyw poddający się jednoz­nac­znemu przekł­adowi nazywamy aleg­orią. Wieki średnie są epoką alegor­ii.
jednorożec - dziewictwo
lew - pycha
lis - chytrość
pelikan - ofiara Chrystusa
pantera - rozwiązłość
pies - pokusa, zawiść
wilk - chciwość
drabina - droga do nieba
heban - trwałość
żółć - zdrada

las - grzech
lilia - czystość
młot - męczeństwo
miecz - siła, władza
róża - miłość
włócznia - miłość
biel - dziewictwo
błękit - niebo
czerń - niewiara
zieleń - odrodzenie
 

System nauczania

Kościół stworzył średni­owi­eczny system nauczania. W całej Europie w szkołach parafi­alnych kształcono przyszłych księży, mnichów, a później także świeckich urzędn­ików. Podstawą nauczania były sztuki wyzwol­one. Pierwszy stopień obejmował: gramatykę, retorykę i dialektykę (biegła znajomość łaciny w mowie i piśmie). Na właściwym stopniu uczono: arytme­tyki, geometrii, astronomii i muzyki.
Jednym z najwię­kszych osiągnięć średni­owiecza było powołanie uniw­ers­yte­tów. Średni­owi­eczny uniwer­sytet miał zazwyczaj cztery wydziały: sztuk wyzwol­onych, prawa, medycyny i teologii. Ci, którzy ukończyli studia, otrzym­ywali tytuł magistra (mistrza).

Schola­styka i św. Tomasz z Akwinu

Scho­las­tyka to nurt filozo­ficzny, który łączył idee chrześ­cij­ańskie z ideami Arysto­telesa.
Św. Tomasz nawiązywał do Arysto­telesa.
Wszystko, co jest, składa się z materii i formy; dusza zaś to jego forma, czyli człowiek to połączenie duszy i ciała, a nie sama dusza
Człowiek poznaje dzięki rozumowi lub przez wiarę, rozum może pojąć wszystko - nawet Boga
Wszystko, co istnieje, jest hierar­chi­cznie uporządkowane
Najważniejsze dzieło: Summa teolog­iczna, która zawiera całą średni­owi­eczną wiedzę o Bogu, człowieku i świecie.

Styl romański

Styl romański na obrazach: postacie są płaskie i odreal­nione. Sceny są ujęte bez żadnej perspe­ktywy.
Styl romański w archit­ekt­urze: prostota i masywność. Grube, zbudowane z kamiennych ciosów mury nakryte są ciężkim sklepi­eniem w kształcie połowy walca (sklep­ienie kolebk­owe). Okna są niewie­lkie, okrągł­ołu­kowe. Urozma­iceniem są wieże i półkoliste przybu­dówki.

Ideały średni­owiecza

Najważ­niejsza była miłość do Boga. Inne, do rodziców, dzieci, ojczyzny, były uważane za podrzędne. Średni­owi­eczni pisarze propag­owali wzorce osobowe (świętego, władcy, rycerza), które miały pomagać w osiągn­ięciu doskonałej miłości do Stwórcy.
W dojrzałej fazie epoki, po zwycię­skiej krucjacie, nie wystar­czały już legendy o świętych i pieśni rycerskie. Zaczęły powstawać romanse rycers­kie, w których surowi wojownicy zmieniają się w czułych kochanków, nie tracąc przy tym odwagi.
Pieśni rycerskie odwoływały się do okresu Karola Wielkiego. Romanse zaś miały korzenie celtyckie. Centralną postacią był król Artur i jego rycerze Okrągłego Stołu. Miłość nie była związana z instytucją małżeństwa (opiewaną przez Kościół), lecz przełamuje wszystkie ograni­czenia i jest nawet silniejsza od śmierci.
Czytel­nikiem romansów rycerskich był św. Franciszek z Asyżu, który przełamał średni­owi­eczny ideał ascezy i - odwołując się do Ewangelii - rozszerzył pojęcie miłości. Jeśli asceci odrzucali piękno materi­alnego świata, Franciszek mówił, że wszystko, co stworzył Bóg, jest piękne i godne miłości.

Rozmowa mistrza Polika­rpa...

Tekst ma formę ujętego w fabularną ramę dial­ogu. Był to rodzaj scenar­iusza poucza­jącego widowiska.
Przera­żające opisy Śmierci zderzają się z elementami komicznymi (zacho­wanie mistrza, przech­wałki Śmierci, zamiana ról: Śmierć staje się nauczy­cie­lką). Mieszanie konwencji stylów sprawia, że tekst jest niejed­nolity, straszny i śmieszny zarazem - grot­esk­owy.
Podsta­wowym środkiem stylis­tycznym są wylicz­enia. Przeds­taw­iciele różnych stanów są złośliwie charak­ter­yzowani - satyra społec­zna. Wyliczenie umniej­szało wartość wymien­ionych rzeczy, uważano, że to co rzadkie jest naprawdę cenne.
 

Teocen­tryzm i św. Augustyn

Teoc­ent­ryzm - Bóg jest przyczyną, ośrodkiem i celem wszyst­kiego. Ten pogląd odnajd­ujemy u świętego Augustyna, który dokonał syntezy chrześ­cij­aństwa z filozofią Platona.
Nawiązywał do filozofii Platona.
Świat dzieli na dwie sfery: materialną i duchową. Człowiek jest duszą uwięzioną w ciele.
Wszystko, co istnieje, powstało dzięki miłości Bożej.
Miłość to uniwer­salna siła, która sprtawia, że wszystko dąży do Boga.
Poznajemy przez miłość oraz intuicję, a także dzięki oświeceniu przez Boga.
Wszystko, co stworzył Bóg, jest dobre, stąd zło nie istnieje - jest nicością.
Człowiek jest wolny. Może więc odwrócić się od dobra i skierować ku nicości. Zło wynika z ludzkiej wolności.
Dzieje ludzkości to walka dwóch państw: Państwa Bożego i państwa ziemsk­iego.

Apokryfy i hagiog­rafia

Są to utwory proste, często poetyckie, w których anonimowi autorzy próbowali przybliżyć historię świętą. Prosty lud nie był zainte­res­owany teologią, tylko szczeg­ółami, których nie było w Piśmie Świętym: jak wyglądali Jezus i Maryja, jak żyli, co przeżywali itd. Ich autorstwo przypi­sywano uczest­nikom historii świętej, jednak nie zostały uznane za natchn­ione.
Sztuka życia to zdolność naślad­owania wyprób­owanych wzorów. Najważ­niejszy wzór stanowiło życie Jezusa Chrystusa. Dla kobiet - Maryja. Opowieści o naślad­owcach Chrystusa i Maryi składają się hagi­ogr­afię. Popularnym gatunkiem były legendy o święty­ch. Przykładem może być Legenda o świętym Aleksym.

Teatr średni­owi­eczny

Najważ­niejszą formą teatru było mist­eri­um, oparte na wątkach biblijnych (szcze­gólnie pasyjn­ych). Misteria wystawiano początkowo w kościo­łach, potem na placach miejskich. Drugą ważną formą był mora­litet - dydakt­yczne widowiska, przeds­taw­iające uniwer­salne prawdy o ludzkim życiu. Bohaterem moralitetu był Każdy (Every­man), postać z którą mogli się utożsamiać wszyscy widzowie, Wokół niego krążyły person­ifi­kacje cnót i występków. Rozgrywała się walka o ludzką duszę. Scenę morali­tetową zamykało z jednej strony wyobra­żenie piekła, z drugiej nieba.

Styl gotycki

Malarstwo charak­ter­yzuje się ostrym, wyrazistym rysunkiem, Artyści wydłużali postacie, dbając o siłę wyrazu - eksp­res­ję. Z upodob­aniem często prezen­towali sceny męki i tortur, okaleczone i zdefor­mowane cierpi­eniem ciała Zbawiciela i świętych,
Gotyckie budowle były strzel­iste, o cienkich ścianach (wzmoc­nionych wsporn­ikami), przebite wysokimi, ostroł­ukowymi oknami. Wypełniają je kolorowe witraże, które rozsiewają wewnątrz kościoła migotliwe światło. Gotyk to archit­ektura uduc­how­iona. Jej wszystkie linie biegną do góry, ku ostroł­ukowemu sklepi­eniu. Katedry mają smukłe wieże i niesko­mpl­ikowaną bryłę.

Kwiatki św. Franciszka

To zbiór 53 opowieści o życiu i przygodach biedaczyny z Asyżu oraz jego pierwszych współb­raci. W alegor­ycznym sensie: czyny i cnoty Franci­szka. Święty wyraża podziw i aprobatę dla wszyst­kiego, co stworzył Bóg. Nie ma lęku przed światem, charak­ter­yst­ycznego dla ascety­cznych legend.
Fran­cis­zka­nizm - postawa wobec świata, charak­ter­yzująca się prostym, radującym się z samego istnienia, głęboko religijnym i kochającym naturę życiem.

Download the Średniowiecze Cheat Sheet

3 Pages
//media.cheatography.com/storage/thumb/karimetka_redniowiecze.750.jpg

PDF (recommended)

Alternative Downloads

Share This Cheat Sheet!

 

Comments

No comments yet. Add yours below!

Add a Comment

Your Comment

Please enter your name.

    Please enter your email address

      Please enter your Comment.

          Related Cheat Sheets

          More Cheat Sheets by Karimetka