Show Menu

Starożytność. Grecja i Rzym Cheat Sheet by

Najważniejsze pojęcia
-polski     -matura     -antyk     -mit

Wprowa­dzenie

Pojęcia odnoszące się do literatury wywodzi się z łaciny bądź greki. Zalążkami liryki greckiej były pieśni towarz­yszące obrzędom religi­jnym. Słowo liryka zachowuje pamięć o związku poezji z muzyką. Lira była atrybutem boga twórczości Apollina. Pieśni zaczęto dzielić na te wykonywane chóralnie: hymny, sławiące bogów i bohaterów, treny, którymi opłakiwano zmarłych; i na te wykonywane indywi­dua­lnie: eleg­ie, o różnor­odnej tematyce.

Hellada

Hellada to inna nazwa Grecji. Według mitu, przodkiem Greków był Hellenos, syn Deukaliona i Pyrry - ludzi, którzy ocaleli po potopie zesłanym przez zagnie­wanych bogów.

Początki i rozkwit literatury greckiej

W staroż­ytności działało wielu bezimi­ennych twórców, którzy nie spisywali swoich dzieł. Pamięć o nich przetrwała w mitach, opowia­danych z pokolenia na pokolenie.
Pierwszym, znanym z imienia poetą, był Homer. Materią jego poematów były mityczne podania o bogach, herosach i greckich podbojach. Poezja Homera mieszała historię z mitologią.
Literatura przeżywała swój rozkwit 3 stulecia po Homerze, w czasach ustroju demokr­aty­cznego, który rozwinął się w Atenach. Sztuka służyła wolnym obywat­elom.
Okres ten nazywmamy klas­ycz­nym­(V-IV w.), a jego przeds­taw­ici­elami są tragicy: Ajsch­ylos, Sofok­les, Euryp­ides. Rozwijał się przede wszytskim dram­at, sprzyj­ający zbiorowym przeżyciom podzie­lonemu na państw­a-m­iasta społec­zeń­stwu.

Archetyp

Archetypy to tyle, co pradawne wzorce osób (ról) lub zachowań obecne w świado­mości zbiorowej, wyczuwalne przez kolejne pokolenia podskórnie lub intuic­yjnie – nie są one bowiem wysysane z mlekiem matki.
Heraklesa można uznać za archetyp mężczyzny i wojownika. Herę – za archetyp żony i matki, itp.

Filozofia

Czym zajmowali się filozo­fowie Greccy?
Próbowali zrozumieć naturę świata.
Jak nazywali się pierwsi legendarni filozo­fowie?
Tales z Miletu, Pitagoras z Samos, Heraklit z Efezu
Czym były szkoły filozo­ficzne?
Uczyły Greków myśleć i poszukiwać za pomocą rozumu prawd o życiu i świecie.
Jak nazywali się przeds­taw­iciele słynnych szkół?
Platon, Arysto­teles, Epikur z Samos
Bliska czemu była filozofia?
Litera­turze. (Patrz: dialogi Platona)
Co było przedm­iotem rozmyślań filozofów i tragików?
Tajemnica przezn­acz­enia, natura świata i bogów. Propon­owali racjonalne wyjaśn­ienia i wskazywali konkretne zasady trudnej sztuki życia.

Elementy tragedii

Tragedia była najważ­niejszą formą teatru greckiego. Przeds­tawiała niezwy­ciężony konflikt między dążeniami wybitnej jednostki a siłami wyższymi, prowadzący do klęski bohatera, czyli kata­str­ofy.
Konflikt tragiczny określa się też mianem trag­izmu.
Ważną rolę w fabule ogdrywają mity i prze­zna­cze­nie, ponieważ losy bohaterów są z góry zdeter­min­owane.
Na bohaterze ciążyła wina tragiczna (hamar­tia), która polegała na tym, że bohater błędnie oceniał swoją sytuację i tym ściągał na siebie klęske.
Hamartia wynikała z hybr­is, czyli pychy, która sprawia, że człowiek nie może właściwie odczytać sensu zdarzeń.
Ironia tragic­zna to sytuacja, w której działania bohaterów przynoszą efekty odwrotne od oczeki­wanych.
 

Mit i sacrum

Czym są mity?
Podania o bogach i herosach, które objaśniają tajemnice początków kosmosu, człowieka, zjawisk przyrody, ludzkich uczuć i namięt­ności
Cechy mitu:
Opowiada historię świętą
Odkrywa sakralny wymiar wszyst­kiego, co istnieje
Opisuje początki świata, człowieka, zjawisk przyrody i obyczajów
Nadaje światu sens
Jego bohate­rowie to istoty obdarzone niezwykłą mocą
Czym jest sacrum?
Sfera świętości. Tajemn­icza, nadprz­yro­dzona siła, wzbudz­ająca strach i fascyn­ację.
Czym jest profanum?
Sfera doświa­dczeń codzie­nnych, pozbawiona niezwy­kłości.
Co wyrażają mity?
Mity wyrażają podstawowe prawdy o naturze świata, postrz­eganego przez człowieka.
Jakie są rodzaje mitów?
kosmogoniczne, o powstaniu wszechświata
teogonicze, o powstaniu bogów
antropogenetetyczne, o powstaniu człowieka
ajtiologiczne, o pochod­zeniu zjawisk, obyczajów, nazw, kultów, wyroczni
heroiczne, opowiadają o półboskich bohaterach
Kim byli herosi?
Półboscy bohate­rowie, życjący w bliskości bogów i ludzi. Odznaczali się nadludzką siłą. Najsły­nie­jszym herosem był Herakles

Geneza widowisk teatra­lnych

Początki teatru sięgają religi­jnych obrzędów odtwar­zaj­ących mityczne powieści. Były to głównie obrzędy ku czci Dionizosa. Towarz­yszyły im zbiorowe śpiewy i tańce. Z nich zrodziła się komedia i tragedia.
Zalążkiem dialogu stało się wprowa­dzenie aktora - przewo­dnika chóru. Pomysł ten przypisuje się Tesp­iso­wi. Potem dodano drugiego i trzeciego aktora. Ważną częścią dramatu był dialog, jednak chór nigdy nie stracił na znaczeniu; koment­ował, formułował zasady moralne.

Cechy tragedii

Wywodzi się z mitów
Przedstawia konflikt wybitnej jednostki z przezn­acz­eniem, który kończy się katastrofą
Ukazuje bohatera, który wbrew swojej woli, jest uwikłanuy w winę tragiczną
Występuje ironia tragiczna
Wywołuje uczucie litości i trwogi, co oczyszcza z uczuć - kath­arsis

Prometeusz i Orfeusz

Mitologia przypisuje mu stworzenie człowieka i podaro­wanie mu ognia.
Orfeusz miał dar pieśni i poezji. Przypi­sywano mu wynale­zienie kitary.
Prometeizm lub postawa promet­ejska – postawa etyczna, dla której ideałem moralnym jest dobrowolne podpor­ząd­kowanie działań jednostki dobru większych grup społec­znych lub nawet całej ludzkości.
Symbol poety, mocy słowa, twórcy, który chce przeks­ztałcać świat, dla którego sztuka to rodzaj religi­jnego obrzędu

Mimetyzm

Starożytni uważali, że sztuka jest naślad­owaniem rzeczy­wis­tości. Artysta ma za zadanie odtworzyć czyjeś zachow­anie, wysłow­ienie, sposób myślenia ludzi.
Takie artyst­yczne naślad­owanie nazywa się mime­sis.

Horacy

Horacy - wybitny, rzymski poeta. Pisał satyry (utwory ośmies­zające osoby, zjawiska) i pieś­ni.
Pieśń - utwór liryczny o regularnej budowie, podzielony na strofy, o różnor­odnej tematyce.
Horacy łączył liryzm z filozofią sensu życia. Głosił ideę złotego środka aurea medioc­ritas, umiaru, równowagi między skrajn­ośc­iami. Stopił dwie szkoły - stoików i epikur­ejc­zyków.
Według Horacego twórczość poetycka cechować się powinna spokojem, harmonią i ładem. Poeta ma przeds­tawiać świat rozumnie uporzą­dko­wany. Taką postawę artyst­yczną nazywa się klas­ycy­zmem.
 

Triumf Rzymu

Rzymianie z łatwością podbili osłabi­onych Greków. Kultura grecka nie upadła, ale szybko rozprz­est­rzeniła się w Rzymie. Przed podbojem Hellady, literatura rzymska była uboga - prakty­czna. Rzymianie cenili dzieła histor­yczne oraz sztukę wymowy - reto­rykę. Prefer­owali komedie. U schyłku republiki, w czasie panowania Oktawiana Augusta (I w. pne. - I w. ne), sztuka pisarska osiągnęła swój złoty okres. Cenne okazały się rozprawy filozo­ficzne Marka Tuliusza Cycerona. W poezji odznaczyli się: Werg­iliusz, Horacy, Owidiusz
Grecja zdobyta orężem, pokonała zwycięzców i zaszcz­epiła sztukę w wieśni­aczym Lacjum. Horacy

Rzym chrześ­cij­ański

W 380 r. Teodozjusz Wielki uznał chrześ­cij­aństwo za religię państwową. Nie oznaczało to końca staroż­ytnej kultury greckiej i rzymskiej. Dawne formy, gatunki, motywy i symbole przeob­rażają się pod wpływem potężnej tradycji biblijnej.
W ten sposób została ukszta­łtowana kultura śród­zie­mno­mor­ska, która wspiera się na trzech filarach - dorobku ludów zamies­zuj­ących wokół Morza Śródzi­emn­omo­rsk­iego: Greków, Rzymian i Żydów.

Interp­retacje mitów

Wspó­łcz­eśnie
Dawn­iej
W XX wieku powstało wiele szkół badawc­zych. Wskazywano na związek mitów z rutuałem i magią. Inni w symbolach widzieli najważ­niejsze cechy ludzkiej psychiki. Człowiek jako zwięrzę symbol­iczne. Jeszcze inni uważali mity za kopalnię archet­ypów.
Zawodowi nauczy­ciele filozoffi, zwani sofis­tami, dostrz­egali w mitach rodzaj przenośni, ukrywa­jących jakieś zjawiska lub prawa natury. Mit o Dionizosie uważano za opowieść o zbawiennym i zgubnym działaniu wina. Platon interp­rep­retował je na sposób filozo­fic­zno­-sy­mbo­liczny.

Genealogia bogów greckich

Wielcy twórcy teatrru

Ajsc­hylos - prezen­tował świat, w którym ścierają się racje ludzi i bogów.
Sofo­kles - mistrz sztuki tragic­znej, tworzył w czasach rozkwitu demokracji ateńskiej. Wprowadził trzeciego aktora, pogłębił analizę psycho­log­iczną postaci.
Eury­pides - przywi­ązywał małą wagę do religii, w jego dramatach światem rządzą ludzkie namięt­ności oraz ślepy przypadek.
Arys­tof­anes - znany twórca komedii, wyśmiewał społec­zeństwo ateńskie i jego wybitnych przeds­taw­icieli (np. Sokrat­esa).

Szkoły filozo­ficzne

Epik­ure­izm
Głosili, że życie powinno polegać na unikaniu cierpienia (ale nie na jego aktywnym szukaniu! hedonizm), cieszeniu się każdą radosną chwilą, przyja­ciółmi. Carpie diem!
Stoi­cyzm
Głosił koniec­zność zachowania rozsądki i rozwagi. Zarówno w szczęściu jak i w nieszc­zęściu trzeba zachować równowagę. Źródłem frustracji jest nadmierne pożądanie. Należy zachować dystans.
Platonizm
Poszuk­iwanie idealnej natury bytu i trudnej sztuki życia.
Cynicyzm
Nauka życia zgodnego z naturą, pogarda dla dóbr materi­alnych.
Sceptycyzm
Nauka sztuki wątpienia.
Sofiści
Nauka przeko­nywania innych, nie ma prawd absolu­tnych.
Arysto­telicy
Nauka o zasadach świata - wszystko składa się z formy i materii. Pierwsza przyczyna (Bóg, Rozum) jest tym, co porusza wszystko.

Download the Starożytność. Grecja i Rzym Cheat Sheet

3 Pages
//media.cheatography.com/storage/thumb/karimetka_staro-ytno-grecja-i-rzym.750.jpg

PDF (recommended)

Alternative Downloads

Share This Cheat Sheet!

 

Comments

No comments yet. Add yours below!

Add a Comment

Your Comment

Please enter your name.

    Please enter your email address

      Please enter your Comment.

          Related Cheat Sheets

          More Cheat Sheets by Karimetka